...

Bir hasta anketi yalnızca birkaç sorudan oluşabilir. Ancak aynı anketi başka bir dilde kullanılabilecek hale getirmek, kelime sayısının düşündürdüğünden çok daha kapsamlı bir çalışma gerektirebilir.

Hasta bildirimli sonuç ölçütleri (patient-reported outcome, PRO), hastaların sağlık durumları, belirtileri, günlük işlevleri veya yaşam kaliteleri hakkında doğrudan bildirdikleri bilgileri toplamak amacıyla kullanılır. Mevcut bir ölçek yeni bir dilde veya kültürel ortamda uygulanacaksa soruların, ölçülmek istenen kavramları hedef kitleye doğru biçimde aktarması gerekir.

Hasta anketlerinde dilsel validasyon bu noktada önem kazanır. Akademik araştırmacılar, ilaç şirketleri ve sözleşmeli araştırma kuruluşları (CRO) için sürecin baştan anlaşılması, iş kapsamının, takvimin ve bütçenin gerçekçi biçimde belirlenmesini sağlar.

Dilsel Validasyon Nedir?

Dilsel validasyon, mevcut bir anketin veya ölçüm aracının başka bir dildeki sürümünü geliştirmek ve değerlendirmek için uygulanan yapılandırılmış bir süreçtir. Amaç yalnızca dil bilgisi bakımından doğru bir çeviri elde etmek değildir. Ölçeğin ölçmeyi amaçladığı kavramlar korunurken ifadelerin hedef dilde ve kültürel bağlamda anlaşılır ve uygun olması da gözetilir.

Örneğin bir hastalığın günlük yaşam üzerindeki etkisini soran bir ifade, kaynak dilde doğal olsa bile kelimesi kelimesine çevrildiğinde hedef kitle için belirsiz kalabilir. Bu nedenle dil uzmanları hem ifadelerin anlamını hem de ölçeğin ölçmek istediği kavramları dikkate alır.

Uluslararası Farmakoekonomi ve Sonuç Araştırmaları Derneği (ISPOR), hasta bildirimli sonuç ölçütlerinin çevirisi ve kültürel uyarlamasına yönelik iyi uygulama ilkeleri yayımlamıştır. İzlenecek yöntem, ilgili ölçeğe ve kullanım amacına göre belirlenmelidir.

Çeviri, Dilsel Validasyon ve Psikometrik Validasyon Arasındaki Fark

Çeviri, içeriğin anlamını bir dilden diğerine aktarmaya odaklanır.

Dilsel validasyon, çevrilmiş anketin ilgili kavramları hedef kitleye uygun biçimde aktarıp aktarmadığını değerlendiren daha kapsamlı bir süreçtir. Seçilen yönteme göre birden fazla çeviri, uzlaştırma, gözden geçirme ve hedef kitleden kişilerle görüşmeler içerebilir.

Psikometrik validasyon ise güvenilirlik, geçerlilik ve değişime duyarlılık gibi ölçüm özelliklerini uygun araştırma yöntemleri ve istatistiksel analizlerle inceler.

Bu kavramlar birbirinin yerine kullanılmamalıdır. Dilsel validasyondan geçmiş bir anketin psikometrik özelliklerinin de doğrulandığı varsayılamaz. COSMIN girişimi, hasta bildirimli sonuç ölçütlerinin kültürler arası geçerliliği ve ölçüm değişmezliği dahil olmak üzere ölçüm özelliklerinin değerlendirilmesine yönelik yöntemsel rehberlik sunar.

Bir dil hizmetleri sağlayıcısı dilsel validasyon çalışmalarını koordine edebilir; psikometrik testler ise ayrı bir araştırma tasarımı ve uzmanlık gerektirebilir.

Dilsel Validasyon Sürecinde Hangi Aşamalar Yer Alır?

Aşamalar ölçeğe, hak sahibinin koşullarına, araştırmanın amacına ve seçilen yönteme göre değişir. ISPOR’un iyi uygulama ilkeleri, sık başvurulan yapılandırılmış yaklaşımlardan birini açıklar.

1. Hazırlık ve izinler

Öncelikle ölçeğin tam adı ve kaynak sürümü, hedef katılımcı grubu ve kullanım amacı belirlenir. Geliştiriciden veya hak sahibinden izin gerekip gerekmediği ve hedef dilde yetkili bir sürümün bulunup bulunmadığı araştırılır. Varsa kavram açıklamaları, puanlama yönergeleri ve diğer kaynak belgeler temin edilir. Bir ölçeğin yayımlanmış olması, izinsiz çevrilebileceği veya değiştirilebileceği anlamına gelmez.

2. İleri çeviri

İleri çeviri, kaynak anketin hedef dildeki ilk sürümünün hazırlanmasıdır. Bazı yöntemlerde zor kavramlara ilişkin farklı yorumları ortaya koymak amacıyla birbirinden bağımsız iki ileri çeviri istenir. Çeviriyi yapan dil uzmanlarının konuya hâkim olması ve gerekli kaynaklara erişebilmesi önemlidir. Kavramı doğru aktarmayan kelimesi kelimesine çeviri uygun değildir.

3. Uzlaştırma

Birden fazla ileri çeviri hazırlanmışsa farklılıklar değerlendirilerek ortak bir sürüm oluşturulur. Kararlar alınırken kavramsal doğruluk, açıklık, tutarlılık ve hedef katılımcıların ifadeleri nasıl anlayacağı göz önünde bulundurulur. Çözülemeyen sorular geliştiriciye veya belirlenmiş uzmana iletilebilir.

4. Geri çeviri ve değerlendirme

Geri çeviride uzlaştırılmış hedef dil metni yeniden kaynak dile aktarılır. Bu çalışma, incelenmesi gereken anlam farklılıklarını görünür kılabilir; ancak tek başına eşdeğerliği kanıtlamaz. Hedef dilde kavramı doğru karşılayan bir ifade, geri çevrildiğinde kaynak metindeki sözcüklerle birebir örtüşmeyebilir. Geri çeviri her yöntemde zorunlu değildir; kullanılıp kullanılmayacağı üzerinde anlaşılan sürece ve ölçeğe özgü koşullara bağlıdır.

5. Diller arası uyumlaştırma

Bir ölçek birden fazla dile uyarlanıyorsa önemli kavramların farklı dillerde nasıl karşılandığı karşılaştırılabilir. Amaç, önlenebilir tutarsızlıkları belirlemektir; bütün dillerde aynı cümle yapısını kullanmak değildir.

6. Bilişsel görüşmeler

Bilişsel görüşmelerde hedef katılımcı grubunu temsil eden kişilerden geri bildirim alınır. Soruların, yönergelerin, yanıt seçeneklerinin ve hatırlama sürelerinin nasıl anlaşıldığı incelenebilir. Böylece yanlış anlaşılmalar ve ölçülmek istenen kavramı yeterince yansıtmayan ifadeler belirlenir. COSMIN de anlaşılabilirliği içerik geçerliliği değerlendirmesinin bir parçası olarak ele alır. Görüşme yapılacak kişilerin sayısı ve özellikleri seçilen yönteme ve araştırma amacına göre belirlenmelidir; her çalışma için geçerli tek bir sayı yoktur.

7. Son kontrol ve belgelendirme

Alınan geri bildirimler değerlendirilir, gerekçeli değişiklikler uygulanır ve yönergelerle yanıt seçenekleri son kez kontrol edilir. Kullanılan yöntemlerin ve alınan kararların açıklandığı bir rapor da hazırlanabilir. Bu kayıtlar, araştırma ekibinin hedef dil sürümünün nasıl oluşturulduğunu izlemesini sağlar.

Kısa Bir Anket Neden Kapsamlı Bir Projeye Dönüşebilir?

Dilsel validasyonun maliyeti yalnızca kelime sayısına bağlı değildir. On maddelik bir ölçek bile birden fazla dil uzmanının çalışmasını, çeşitli değerlendirme aşamalarını, geliştiriciyle koordinasyonu ve katılımcı görüşmelerini gerektirebilir. Özellikle uzmanlık isteyen veya hassas konuları ele alan ifadeler daha ayrıntılı değerlendirme isteyebilir. Bununla birlikte her kısa anket için en kapsamlı yöntemin uygulanması da gerekmez; önce uygun iş kapsamı belirlenmelidir.

Dilsel Validasyonun Maliyetini Neler Belirler?

Maliyet unsuru

Neden önemlidir?

Hedef dil sayısı

Her dil için ayrı çeviri, değerlendirme ve test aşamaları gerekebilir

Ölçeğin karmaşıklığı

Özel kavramlar ek araştırma ve uzman görüşü gerektirebilir

Seçilen yöntem

Aşamaların sayısı iş yükünü doğrudan etkiler

Hak sahibinin koşulları

İzinler veya belirli çalışma usulleri gerekebilir

Bilişsel görüşmeler

Katılımcı bulma, görüşme, analiz ve raporlama koordinasyon gerektirir

Hedef katılımcı grubu

Özel katılım ölçütleri maliyeti ve uygulanabilirliği etkileyebilir

Belgelendirme

Ayrıntılı rapor ve karar kayıtları ek emek gerektirir

Takvim

Sıkışık süreler koordinasyon ihtiyacını artırabilir

Teklifte hangi çalışmaların, varsayımların ve teslimlerin yer aldığı açıkça belirtilmelidir. Farklı yöntemlere dayanan teklifler yalnızca fiyat üzerinden karşılaştırılamaz. Öte yandan, araştırmanın gereksinimlerini daha sınırlı bir çalışma karşılıyorsa gereksiz yere kapsamlı bir yöntem önerilmemelidir.

Araştırmacılar Kaliteden Ödün Vermeden Bütçeyi Nasıl Yönetebilir?

İlk adım, hedef dilde kullanım izni bulunan ve araştırmaya uygun bir sürümün mevcut olup olmadığını kontrol etmektir. Böyle bir sürüm varsa izin koşulları ve hedef katılımcı grubuna uygunluğu değerlendirilmelidir. Teklif aşamasında ölçek, kavram açıklamaları, hedef kitle bilgileri ve yöntem gereklilikleri paylaşılmalıdır.

Zorunlu çalışmalar ile isteğe bağlı ek hizmetler birbirinden ayrılabilir. Örneğin mevcut araştırma için dilsel validasyon, ileride yürütülecek psikometrik validasyon çalışmasından ayrı bütçelendirilebilir. Ancak hak sahibinin, araştırma protokolünün veya seçilen yöntemin gerektirdiği bir aşamayı yalnızca maliyeti düşürmek amacıyla çıkarmak, ortaya çıkan sürümün araştırmaya uygunluğunu zayıflatabilir.

Amaç en düşük fiyatlı teklifi seçmek değil, araştırmanın gerçekten ihtiyaç duyduğu süreci tanımlamaktır.

Teklif İstemeden Önce Yanıtlanması Gereken Sorular

  • Ölçeğin tam adı ve sürümü nedir?
  • Çeviri ve kullanım hakları kime aittir?
  • Hedef dilde yetkili bir sürüm mevcut mudur?
  • Hangi dil varyantı ve katılımcı grubu hedeflenmektedir?
  • Ölçek hangi kavramları, hangi araştırma amacıyla ölçmektedir?
  • Geliştiricinin belirlediği özel bir yöntem var mıdır?
  • Hangi çeviri, değerlendirme ve bilişsel görüşme aşamaları gereklidir?
  • Görüşme yapılacak katılımcıları kim bulacaktır?
  • Psikometrik testler bu çalışmaya dahil midir, yoksa ayrı mı yürütülecektir?
  • Hangi belgeler teslim edilecek, takvim ve bütçe nasıl belirlenecektir?

Proje Kapsamı Kontrol Listesi

Proje unsuru

Netleştirilecek konu

Ölçek

Tam ad, sürüm ve kaynak belgeler

İzinler

Hak sahibinin onayı ve koşulları

Hedef dil

Dil varyantı ve kültürel bağlam

Katılımcılar

Hedef grubun özellikleri

Yöntem

Gerekli çeviri, değerlendirme ve test aşamaları

Bilişsel görüşmeler

Görüşme ihtiyacı ve koordinasyon sorumluluğu

Teslimler

Son anket sürümü, raporlar ve kayıtlar

Psikometrik testler

Kapsama dahil mi, ayrı mı?

Bütçe

İş kapsamı, varsayımlar ve olası ek maliyetler

Takvim

Değerlendirme, katılımcı bulma ve onay aşamaları

Araştırmanın İhtiyaçlarına Uygun Bir Proje Oluşturmak

Dilsel validasyon, yalnızca kapsamı genişletilmiş bir çeviri işi değildir. Bir anketin hedef dilde ölçülmek istenen kavramları uygun biçimde aktarabilmesini destekleyen yapılandırılmış bir süreçtir.

Sponsorların, CRO’ların ve akademik araştırmacıların işe başlamadan önce izinleri, hedef katılımcı grubunu, yöntemi, değerlendirme aşamalarını ve dilsel çalışmalarla psikometrik inceleme arasındaki sınırı netleştirmesi önemlidir.

Deneyimli bir dil hizmetleri sağlayıcısı, kararlaştırılan kapsam içinde çeviri, uzlaştırma, değerlendirme koordinasyonu, bilişsel görüşmeler ve süreç belgelendirmesini destekleyebilir. Açık tanımlanmış bir proje, araştırma ekibinin hangi hizmeti aldığını ve yürütülen sürecin neleri ortaya koyabileceğini, neleri tek başına kanıtlayamayacağını anlamasına yardımcı olur.

Blog

İlginizi Çekebilecek Diğer Yazılar

Tıbbi Cihaz Çevirisi: Etiketler, Kullanım Talimatları ve Pazarların Dil Gereklilikleri Çeviri

Tıbbi Cihaz Çevirisi: Etiketler, Kullanım Talimatları ve Pazarların Dil Gereklilikleri

Bir tıbbi cihaz birden fazla ülkede kullanılmak üzere geliştirilmiş olabilir. Ancak cihazla birlikte sunulan bilgiler her pazarda aynı dilde ve aynı biçimde kullanılamaz. Etiketler, kullanım talimatları ve yazılım arayüzleri; sağlık profesyonellerinin ve hastaların cihazı tanımasına, kullanım amacını anlamasına ve güvenli kullanım yönergelerini izlemesine yardımcı olur.

Devamını oku
Bilgilendirilmiş Onam Formu Çevirisinde Doğruluk, Anlaşılabilirlik ve Katılımcıların Bilgilendirilmesi Çeviri

Bilgilendirilmiş Onam Formu Çevirisinde Doğruluk, Anlaşılabilirlik ve Katılımcıların Bilgilendirilmesi

Bilgilendirilmiş onam formu, bir kişinin klinik araştırmaya katılmayı kabul ettiğini belgelemekten daha fazlasını amaçlar. Katılım kararı verebilmesi için ihtiyaç duyduğu bilgileri sunar. Araştırma farklı dilleri konuşan katılımcıları kapsıyorsa bu bilgilerin çevirilerde de doğru, anlaşılır ve tutarlı olması gerekir.

Devamını oku
Klinik Araştırma Çevirisi: Sponsorlar ve CRO’lar İçin Pratik Kontrol Listesi Çeviri

Klinik Araştırma Çevirisi: Sponsorlar ve CRO’lar İçin Pratik Kontrol Listesi

Klinik araştırmalarda belgeler, çalışmanın başlangıcından tamamlanmasına kadar çoğu zaman değişikliğe uğrar. Protokoller güncellenir, katılımcılara yönelik materyaller yenilenir ve araştırmanın yürütüldüğü ülkelerin gereklilikleri dikkate alınır. Birden fazla dil söz konusu olduğunda, tek bir değişiklik bile farklı belgeleri, ekipleri ve başvuru süreçlerini etkileyebilir.

Devamını oku

Yorumlar kapalı